Samsun il merkezine 84 km mesafede bulunan ilçenin batısında Vezirköprü, doğusunda Kavak ve Lâdik, kuzeyinde Bafra, güneyinde ise Amasya yer almaktadır. Kaplıcaları/şifalı sularıyla ünlü Havza’nın isminin kökenine baktığımızda, çeşitli görüşlerin olduğu anlaşılmaktadır. Bir görüşe göre ilçenin adı, Hitit dönemi yöneticilerinden olan “Kavuzhan”dan kaynaklanmıştır. Diğer bir görüşe göre ise Havza adı, Strabon’un “Geographika” adlı eserinde bu bölge için bahsettiği “Phazemonitis” isminden kaynaklanmıştır. Ayrıca Havza yöresi, “Hançere, Ancere, Gançere, Hanceze, Koze ve Khavza” isimleriyle de anılmıştır. 1882’de ilçe statüsü kazanan ve 1926’da Samsun iline bağlanan Havza, Millî Mücadele yıllarında ve Türkiye Cumhuriyeti’ne giden yolda en önemli duraklardan biri olmuş, yakın tarihimize adını altın harflerle yazdırmıştır. Mustafa Kemal Paşa Ulusal Kurtuluş Mücadelemizin çalışmalarını ilk burada gerçekleştirmiş, memleketin işgaline karşı ilk mitingleri burada düzenlemiş ve Havza Genelgesi’ni yayınlamıştır.

Havza Atatürk Evi (Mustafa Kemal Paşa’nın Karargâhı)
Anadolu’nun birçok şehrinde Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün ziyaret ettiği, çalışma arkadaşları ile toplantılar gerçekleştirdiği, dinlendiği ya da bir süre konakladığı binaların günümüzde “Atatürk Köşkü, Atatürk Odası, Atatürk Müzesi ve Atatürk Evi” adları ile halkın ziyaretine açıldığı bilinmektedir. Ancak bunların içerisinde en önemlisi, şüphesiz ki “Havza Atatürk Evi” müzesidir. 9. Ordu Kıtaatı Müfettişliği göreviyle Samsun’a gelen Mustafa Kemal Paşa, 25 Mayıs 1919 günü kasvetli bir havada maiyetiyle birlikte Havza’ya hareket etmiş, pek çok sıkıntı baş gösterse de “Dağ başını duman almış/Gümüş dere durmaz akar/Güneş ufuktan şimdi doğar/Yürüyelim arkadaşlar!” diyerek inançlı bir şekilde yolculuğunu tamamlamıştır. 25 Mayıs-13 Haziran 1919 tarihleri arasında Havza’da gerçekleştirdiği faaliyetleri esnasında konakladığı ve karargâh olarak kullandığı, o dönemki adıyla “Mesudiye Oteli” binası 2002 yılında restore edilerek müze haline getirilmiştir.

Taş Mektep
İlçe merkezinde, Atatürk Evi Müzesi yakınında yer alan bina, 1911’de projelendirilmiş ve eğitim kurumu olarak kullanılmıştır. Taş Mektep, Millî Mücadele döneminde pek çok toplantının gerçekleştirildiği ve önemli kararların alındığı bir yapı olarak önem arz etmektedir. Günümüzde yine eğitim kurumu olarak hizmet vermektedir.

Yörgüç Paşazade Mustafa Bey Camii (Havza Yörgüç Paşa Camii)
Yapı ilçe merkezinde, İmaret Mahallesi’nde Küçük Hamam’ın hemen yanında yer almaktadır. Yapının mevcut bir kitabesi bulunmamakla beraber arşiv ve vakfiye kayıtları incelemelerine göre bir tarihleme yapılabilmektedir. Cami, 16. yüzyılın başlarında Selçuklu üslûbunda inşa edilmiştir. Diğer taraftan cami, Millî Mücadele döneminin önemli olaylarına tanıklık etmiştir. 28 Mayıs 1919’da Havza’da, işgallere karşı düzenlenen “İlk Miting” öncesinde bu camide Cuma Namazı eda edilmiş ve devamında da şehitlerimize ithafen mevlit okutulmuştur. Yine İzmir’in Yunanlarca işgalini protesto eden ilk konuşmalar Yörgüç Paşa Camii’nde gerçekleştirilmiştir.

Sivrikese Köyü Camii
İlçe merkezine yaklaşık 10 km mesafedeki Sivrikese Köyü’nde yer alan cami, elde edilen bilgilere göre, 19. yüzyılın sonlarında Ali Osman Ağa tarafından Rum asıllı Todor ustaya yaptırılmıştır. Dikine dikdörtgen plan arz eden yapı, düz tavanlı camiler sınıfındandır. Moloz taş örgüsü, ahşap işçiliği ve kirpi saçaklarıyla görülmeye değer eserlerdendir.

Havza İmareti (Aşevi) / Mustafa Bey İmareti ve Zaviyesi
İlçe merkezinde, İmaret Mahallesi’nde yer alan yapı, mevcut kitabesine göre 1429-30 yıllarında Atabek Yörgüç Paşa’nın oğlu Emir Mustafa Bey tarafından yaptırılmıştır. İmaret ve zaviye uzun yıllar amacına uygun bir şekilde düşkünlere, ihtiyaç sahiplerine ve dervişlere hizmet etmiş, bazı dönemlerde de ilçe halk kütüphanesi ve Sosyal Yardımlaşma Vakfı Aşevi olarak kullanılmıştır.

Havza Kaplıcaları
Mustafa Kemal Paşa’nın, “…eğer Havza'nın nafi şifalı kaplıcaları ahval-i sıhhiyem üzerinde müspet bir tesir bırakmasaydı, emin olunuz ki İnkılap için çalışamayacaktım.” diyerek övgüsüne mazhar olan Havza’nın şifalı suları sağlık turizmi açısından önem arz etmektedir. İlçe, doğal kaynaklar ve özellikle kaplıca ve şifalı su yönünden önemli bir potansiyele sahiptir. Bugün, Turizm Merkezi'nde bulunan tesislerden 5 adedine toplam 27 lt/sn su verilebilmektedir. Kaplıca suları, Sağlık Bakanlığı’nın analizlerine göre arsenik, çelik, silis, sodyum, sülfat ve kısmen kalsiyum bikarbonatlı termal su olup, radyoaktif özelliğe sahiptir. Romatizmal hastalıkların tedavisinin desteklenmesi ile ortopedik ve nörolojik rahatsızlıkların rehabilitasyonunda yararlı etkiler sunmaktadır. İlçe merkezinde, İmaret Mahallesi’nde yer alan kaplıcalara bölge halkı ve Türkiye’nin çeşitli illerinden gelen misafirler yoğun ilgi göstermektedir. Aslanağzı-Kız Gözü, Şifa ve Maarif hamamları tarihî yapılar olarak hizmet verirken; Modern Türk Hamamı ve Lokman Hekim Hamamı 1986’dan sonra inşa edilmişlerdir.

Aslanağzı/Kız Gözü (Büyük/Vakıf/Kadınlar/Sadi Paşa Hamamı) Kaplıcası
Kaplıca, İmaret Mahallesi’nde bulunmaktadır. Yerel kaynaklara ve bazı araştırmacılara göre yapı, 1297 yılında Bizans yapısının yerine inşa edilmiştir. Daha sonra Sadi Paşa tarafından vakfedilmiştir. Yapı 1870 ve 1890 yıllarında etraflı bir onarımdan geçirilmiştir. Kaplıcanın büyük kurnasına “Aslanağzı” adı verilmiştir. Kaplıcanın bir adının da buradan geldiği bilinmektedir. Bunun yanında, kaplıca ile ilgili söylenegelen bazı efsanevî anlatılar da mevcuttur. Bunlardan bir tanesi şöyledir: “Hamamda yıkanan üç güzel kız, zorbaların saldırısından dualarının kabul olması ile kurtulmuşlardır. Kızlardan ikisi kuş olmuş, biri de bugün kız gözü olarak bilinen sütunda taş olmuştur. Sütundan bugün hâlâ su damlaları akmaktadır.”

Küçük Hamam (Erkekler/Şifa Kaplıcası)
Hamam, Aslanağzı Kaplıcası’nın doğu bitişiğindedir. Yapı, vakfiye kayıtlarından anlaşıldığı üzere 1436 dolaylarında Emir Mustafa Bey tarafından yaptırılmıştır. Hamam, dönemin şartlarında ihtiyaca binaen Büyük Hamam’a ilave olarak inşa edilmiştir.

Maarif Oteli ve Hamamı
1890-1894 yılları arasında, dönemin Sivas Valisi Mazlum Paşa’nın oğlu Memduh Efendi tarafından yaptırılan hamam, yine İmaret Mahallesi’nde yer almaktadır.

Festivaller
25 Mayıs 1919’da Mustafa Kemal Paşa’nın Havza’ya gelişi, her yıl festival düzeninde kutlanmaktadır.

Ulaşım
Havza, Samsun il merkezine yaklaşık 80 km mesafededir. İlçeye her gün şehirlerarası otobüs terminalinden hareket eden özel halk otobüsleriyle ulaşmak mümkündür.